Bu yapının adı bir renkten geliyor,
girişi ise Anadolu'da başka hiçbir camide
yok. İkisini de kapısında görebilirsin.
1266–1267Seyfeddin TorumtaySelçuklu
Eyvan şeklindeki giriş. Derin, sivri kemerli bir niş; kenarlarında
oyma taş bordürler, iki yanda kabartılı taş panolar. Kaynaklara göre
Anadolu'da eyvan şeklinde girişi olan tek cami budur.1TTK Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-6).
📜 Belgeler ne diyor?
Yapının Amasya Valisi Seyfeddin Torumtay (Turumtay) tarafından
1266-1267 yıllarında inşa ettirildiği düşünülmektedir.2
Adı iki sebepten gelir: caminin bitişiğinde yer alan türbenin
mor firuze rengi çini ve sırlı tuğlalarla süslenmiş olması ve
yapının giriş kısmının medrese olarak kullanılması.3
Anadolu'da eyvan şeklinde girişi olan tek camidir ve
kıble duvarına dikey uzanan üç nefli bir plana sahiptir.1
“Eyvan girişli tek cami” ne demek?
Anadolu'da eyvan şeklinde girişi olan tek cami.
Kaynak bunu açıkça söylüyor.1
Eyvan, üç tarafı kapalı, bir tarafı tamamen açık, tonozla örtülü
bir mekândır. Medreselerin ve kervansarayların avlusuna bakan büyük
nişleridir; İran ve Selçuklu mimarisinin imzasıdır. Camilerde ise
giriş genellikle taçkapıdır — duvara açılmış, süslü bir kapı.
Burada ise girişin kendisi bir eyvandır: kapı bir düzlemde değil,
derin bir boşluğun içindedir. Yukarıdaki fotoğrafta bunu
görebilirsin — kemer, duvarın yüzeyinde değil, içeri doğru çekilmiş
bir hacmin ağzındadır. Bu, medrese dilinin camiye taşınmasıdır —
zaten yapının giriş kısmı da medrese olarak kullanılmıştır.3
Peki ne tür bir medrese? Bazı araştırmacılar yapının bir rasathane,
yani “gök bilimleri medresesi” olarak kullanıldığını ileri
sürer. Çobanoğlu bu görüşe katılmaz: medresenin ilk müderrisi bir hekimdir ve
yapıda, rasathane olarak kullanılan binalarda bulunması gereken üstü açık
bir kubbe ve altında bir rasat kuyusu yoktur.3
Neden “Gök”?
Türkçede “gök” aynı zamanda bir renktir.
Yapının adı, bitişiğindeki türbeyi kaplayan
mor firuze rengi çini ve sırlı tuğlalardan gelir.3
kobalt
firuze
mor
gök
Yukarıdaki şerit temsilîdir — yapıdaki çinilerin ölçülmüş renk
değerleri değildir. Kaynak yalnızca “mor firuze”
diyor.3
Başka adları
Gökmedrese CamiiTurumtay CamiiMedrese-i Seyfiye
İkincisi banisinden, üçüncüsü onun adından
(Seyfeddin) geliyor.3
Adın kaynağı. Saçak altındaki geometrik desenli kuşak —
çini ve sırlı tuğla. Altında mukarnaslı sivri kemerli niş.
Bu kuşak renkliyken yapıya adını veren şey buydu.3TTK Arşivi.Eyvan girişi, bütün cephesiyle. Kemerin iki yanındaki
kabartılı taş panolar ve üstteki düz silme kuşağı.
Kapı, duvarın yüzeyinde değil — içeri çekilmiş bir hacmin
ağzında.1TTK Arşivi.
Yanındaki türbe için ne demişler?
19. yüzyılda ilk Amasya şehir tarihini yazan Mustafa Vâzıh Efendi,
Torumtay Paşa'nın yaptırdığı türbeyi şöyle tarif eder:
Torumtay Paşa, Kâbe'ye benzer bir türbe yaptırdı.
Mustafa Vâzıh Efendi'den aktaran
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya.4
Bu benzetme boşuna değil. Anadolu türbelerinin çoğu
sekizgen gövdeli, konik külahlıdır — sivri, yukarı doğru biten
yapılar. Halifet Gazi Türbesi da öyledir.
Torumtay Türbesi ise dikdörtgen planlı ve dıştan düz damlıdır:
yani bir küp.5 Vâzıh Efendi'nin gördüğü şey budur.
1645 · Evliya Çelebi. Camiler listesinde kısa bir not düşer:
Gökmedrese Câmi; Kubbesi kurşunlu ve minaresizdir.6
1847 · Dr. Perunak Feruhan Bey. İki yüz yıl sonra yapı hâlâ şehrin
önde gelenlerindendir: Camilerden başlıcaları Bayezid ve Gök
Medresedir.6
1860 dolayı · Andreas David Mordtmann. Gökmedrese'yi ve bir
rasathaneyi Selçuklu döneminin en ünlü eserleri arasında sayar; ama gördüğü
manzara hüzünlüdür: Gökmedrese yarı harabe durumunda, rasathane ise
yıkılmış.6
Sonrası belgelerde: yapı uzun yıllar Toprak Mahsulleri Ofisi'nin buğday
ambarı olarak kullanıldı, 1962-1977 arasında müze oldu, sonra yeniden
ibadete açıldı.3, 7 Seyyahların sözleri Ali Tuzcu'nun
derlemesindeki Türkçe çevirilerinden aktarılmıştır.
Kapının derinliğine bak
Amasya'da başka bir camiye girerken kapıyı düşün: düz bir duvarda,
süslü bir çerçeve içinde bir açıklıktır. Sonra buraya gel.
Burada kapıya varmadan önce bir mekâna girersin. Üstün tonozlu,
iki yanın kapalı, önün açık. İşte bu eyvandır — ve Anadolu'da
girişi böyle kurulmuş başka cami yok.1
Sonra yukarı bak: saçak altındaki kuşakta çini ve sırlı tuğla ara.
Yapının adı oradan geliyor.3 Kaç renk sayabiliyorsun?
Oradayken şunlara bak
Girişin derinliğine. Eyvan — Anadolu'da tek.1
Saçak altındaki çini ve sırlı tuğla kuşağına. Adın
kaynağı.3
İçeride neflerin yönüne. Üç nef, kıble duvarına dikey
uzanır.1
Bitişikteki türbeye.
Sekizgen ve konik değil — dikdörtgen ve düz damlı.5
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.
Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 26.
Zeynep Küpra Ketil, Amasya Türbeleri (Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 19.
Kevser Çobanoğlu, Anadolu Selçuklu Dönemi Amasya Medreseleri (Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 35, 37-38. — Adın kaynağı (35); buğday ambarı ve müze dönemi (37); yapının işlevi üzerine görüşler (37-38).
Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvâları ve İlk Amasya Şehir Tarihi (Belâbilü'r-Râsiye fî Riyâz-ı Mesâili'l-Amâsiyye), haz. Ali Rıza Ayar – Recep Orhan Özel (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2. Basım, 2011), 59.
Kani Kuzucular, Amasya Kenti'nin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 41.
Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 69, 161, 188, 194. — Evliya Çelebi (69), Dr. Perunak Feruhan Bey (161) ve Andreas David Mordtmann (194; üçüncü gelişinin tarihi Tuzcu'ya göre, kesin olmamakla birlikte, 1860: 188).
Ülkü Duman, Anadolu Selçukluları Devrinde Amasya Şehri (Niğde: Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010), 38.
Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri (Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 61.
Yapım tarihi kesin değil. Kaynaklar tarihi “düşünülmektedir” kaydıyla veriyor; sayfa da kesinmiş gibi sunmuyor.