Adım Adım Amasya

Antik İzler Rotası · 3. durak

Gök medrese

Bu yapının adı bir renkten geliyor, girişi ise Anadolu'da başka hiçbir camide yok. İkisini de kapısında görebilirsin.

1266–1267 Seyfeddin Torumtay Selçuklu
Gökmedrese'nin derin sivri kemerli eyvan girişi; oyma taş bordürler ve iki yanda kabartılı taş panolar
Eyvan şeklindeki giriş. Derin, sivri kemerli bir niş; kenarlarında oyma taş bordürler, iki yanda kabartılı taş panolar. Kaynaklara göre Anadolu'da eyvan şeklinde girişi olan tek cami budur.1 TTK Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-6).

📜 Belgeler ne diyor?

Yapının Amasya Valisi Seyfeddin Torumtay (Turumtay) tarafından 1266-1267 yıllarında inşa ettirildiği düşünülmektedir.2

Adı iki sebepten gelir: caminin bitişiğinde yer alan türbenin mor firuze rengi çini ve sırlı tuğlalarla süslenmiş olması ve yapının giriş kısmının medrese olarak kullanılması.3

Anadolu'da eyvan şeklinde girişi olan tek camidir ve kıble duvarına dikey uzanan üç nefli bir plana sahiptir.1

“Eyvan girişli tek cami” ne demek?

Anadolu'da
eyvan şeklinde girişi olan
tek cami.

Kaynak bunu açıkça söylüyor.1

Eyvan, üç tarafı kapalı, bir tarafı tamamen açık, tonozla örtülü bir mekândır. Medreselerin ve kervansarayların avlusuna bakan büyük nişleridir; İran ve Selçuklu mimarisinin imzasıdır. Camilerde ise giriş genellikle taçkapıdır — duvara açılmış, süslü bir kapı.

Burada ise girişin kendisi bir eyvandır: kapı bir düzlemde değil, derin bir boşluğun içindedir. Yukarıdaki fotoğrafta bunu görebilirsin — kemer, duvarın yüzeyinde değil, içeri doğru çekilmiş bir hacmin ağzındadır. Bu, medrese dilinin camiye taşınmasıdır — zaten yapının giriş kısmı da medrese olarak kullanılmıştır.3

Peki ne tür bir medrese? Bazı araştırmacılar yapının bir rasathane, yani “gök bilimleri medresesi” olarak kullanıldığını ileri sürer. Çobanoğlu bu görüşe katılmaz: medresenin ilk müderrisi bir hekimdir ve yapıda, rasathane olarak kullanılan binalarda bulunması gereken üstü açık bir kubbe ve altında bir rasat kuyusu yoktur.3

Neden “Gök”?

Türkçede “gök” aynı zamanda bir renktir. Yapının adı, bitişiğindeki türbeyi kaplayan mor firuze rengi çini ve sırlı tuğlalardan gelir.3

kobalt
firuze
mor
gök

Yukarıdaki şerit temsilîdir — yapıdaki çinilerin ölçülmüş renk değerleri değildir. Kaynak yalnızca “mor firuze” diyor.3

Başka adları

Gökmedrese Camii Turumtay Camii Medrese-i Seyfiye

İkincisi banisinden, üçüncüsü onun adından (Seyfeddin) geliyor.3

Yapının üst kısmında geometrik desenli çini ve tuğla kuşağı; altında mukarnaslı sivri kemerli niş
Adın kaynağı. Saçak altındaki geometrik desenli kuşak — çini ve sırlı tuğla. Altında mukarnaslı sivri kemerli niş. Bu kuşak renkliyken yapıya adını veren şey buydu.3 TTK Arşivi.
Eyvan girişinin bütün cephesi
Eyvan girişi, bütün cephesiyle. Kemerin iki yanındaki kabartılı taş panolar ve üstteki düz silme kuşağı. Kapı, duvarın yüzeyinde değil — içeri çekilmiş bir hacmin ağzında.1 TTK Arşivi.

Yanındaki türbe için ne demişler?

19. yüzyılda ilk Amasya şehir tarihini yazan Mustafa Vâzıh Efendi, Torumtay Paşa'nın yaptırdığı türbeyi şöyle tarif eder:

Torumtay Paşa, Kâbe'ye benzer bir türbe yaptırdı.

Mustafa Vâzıh Efendi'den aktaran Kültürel Miras Boyutuyla Amasya.4

Bu benzetme boşuna değil. Anadolu türbelerinin çoğu sekizgen gövdeli, konik külahlıdır — sivri, yukarı doğru biten yapılar. Halifet Gazi Türbesi da öyledir. Torumtay Türbesi ise dikdörtgen planlı ve dıştan düz damlıdır: yani bir küp.5 Vâzıh Efendi'nin gördüğü şey budur.

Türbenin kendisi ayrı bir duraktır: Torumtay Türbesi.

👁️ Tanıklar ne gördü?

1645 · Evliya Çelebi. Camiler listesinde kısa bir not düşer: Gökmedrese Câmi; Kubbesi kurşunlu ve minaresizdir.6

1847 · Dr. Perunak Feruhan Bey. İki yüz yıl sonra yapı hâlâ şehrin önde gelenlerindendir: Camilerden başlıcaları Bayezid ve Gök Medresedir.6

1860 dolayı · Andreas David Mordtmann. Gökmedrese'yi ve bir rasathaneyi Selçuklu döneminin en ünlü eserleri arasında sayar; ama gördüğü manzara hüzünlüdür: Gökmedrese yarı harabe durumunda, rasathane ise yıkılmış.6

Sonrası belgelerde: yapı uzun yıllar Toprak Mahsulleri Ofisi'nin buğday ambarı olarak kullanıldı, 1962-1977 arasında müze oldu, sonra yeniden ibadete açıldı.3, 7 Seyyahların sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çevirilerinden aktarılmıştır.

Kapının derinliğine bak

Amasya'da başka bir camiye girerken kapıyı düşün: düz bir duvarda, süslü bir çerçeve içinde bir açıklıktır. Sonra buraya gel.

Burada kapıya varmadan önce bir mekâna girersin. Üstün tonozlu, iki yanın kapalı, önün açık. İşte bu eyvandır — ve Anadolu'da girişi böyle kurulmuş başka cami yok.1

Sonra yukarı bak: saçak altındaki kuşakta çini ve sırlı tuğla ara. Yapının adı oradan geliyor.3 Kaç renk sayabiliyorsun?

Oradayken şunlara bak

Künye

Tarih
1266–1267 (düşünülmektedir)2
Yaptıran
Amasya Valisi Seyfeddin Torumtay (Turumtay)2
Diğer adları
Turumtay Camii; Medrese-i Seyfiye3
Plan
Eyvan girişli; kıble duvarına dikey üç nefli1
Adının sebebi
Bitişik türbenin mor firuze çini ve sırlı tuğlaları3
Konum
40.649443, 35.820079 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 26.
  2. Zeynep Küpra Ketil, Amasya Türbeleri (Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 19.
  3. Kevser Çobanoğlu, Anadolu Selçuklu Dönemi Amasya Medreseleri (Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 35, 37-38. — Adın kaynağı (35); buğday ambarı ve müze dönemi (37); yapının işlevi üzerine görüşler (37-38).
  4. Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvâları ve İlk Amasya Şehir Tarihi (Belâbilü'r-Râsiye fî Riyâz-ı Mesâili'l-Amâsiyye), haz. Ali Rıza Ayar – Recep Orhan Özel (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2. Basım, 2011), 59.
  5. Kani Kuzucular, Amasya Kenti'nin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 41.
  6. Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 69, 161, 188, 194. — Evliya Çelebi (69), Dr. Perunak Feruhan Bey (161) ve Andreas David Mordtmann (194; üçüncü gelişinin tarihi Tuzcu'ya göre, kesin olmamakla birlikte, 1860: 188).
  7. Ülkü Duman, Anadolu Selçukluları Devrinde Amasya Şehri (Niğde: Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010), 38.
  8. Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri (Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 61.
Yapım tarihi kesin değil. Kaynaklar tarihi “düşünülmektedir” kaydıyla veriyor; sayfa da kesinmiş gibi sunmuyor.

Rotada devam et

Antik İzler · 3. durak / 12