Bu yapı cami olarak doğmadı. Önce bir
kiliseydi — ve o ilk hâlinden geriye kalan tek iz,
giriş kapısının karşısındaki yarım daire
girintidir.
Bizans kökenliDanişmendli fethi sonrası1956'da onarıldı
📜 Belgeler ne diyor?
Danişmendlilerin Amasya'yı fethinden sonra eski bir kiliseden
dönüştürülen yapı, uzun süre “Ulu Cami” veya
“Cuma Camisi” olarak kullanılmıştır.1
20. yüzyıl başındaki yangınla cami harap olmuş; geriye
birkaç duvar parçası ve giriş kapısının karşısında
yarım daire şeklinde bir girintili kısım ayakta
kalabilmiştir.2
1939 yılındaki depremle harap olan cami, 1956 yılında bir kez
daha onarılmış ve hizmete açılmıştır.2
Ayakta kalan iz
Giriş kapısının karşısında yarım daire şeklinde bir girinti.
Yangından geriye kalan iki şeyden biri budur — öteki birkaç duvar
parçası.2
Bir camide girişin tam karşısı kıble yönüdür ve orada
mihrap bulunur. Bir kilisede ise girişin karşısındaki
yarım daire girinti apsistir. Kaynak burada yalnızca
“yarım daire şeklinde bir girintili kısım”
diyor2 — ve bu sayfa da bundan fazlasını söylemiyor.
Ama şunu söyleyebiliriz: bu biçim, yapının cami olarak
tasarlanmadığının okunabilir işaretidir. Kaynak yapının
“eski bir kiliseden dönüştürüldüğünü” zaten
kaydediyor.1
Üç ad
Fethiye CamiiUlu CamiCuma Camisi
Son ikisi uzun süre kullanılmış adlardır.1
İlki ise fetihten gelir.
Sırasıyla
önce
Yapı bir kilisedir.1
Danişmendli
Amasya'nın fethinden sonra camiye dönüştürülür; uzun süre
Ulu Cami / Cuma Camisi olarak kullanılır.1 Duman bu
dönüşümü 1116 yılına ve Fetih Gazi'ye bağlar; Fetih Gazi
kaynaklarda Amasya muhafızlarından ya da Danişmendli Amasya valisi olarak
anılır.3
1855
Caminin mahzeninde bulunan iki mumya çıkarılarak
Cumudar Türbesi'ne taşınır.4
20. yy başı
Yangın. Cami harap olur; geriye birkaç duvar parçası ve
yarım daire girinti kalır.2
1939
Deprem. Yapı yeniden harap olur.2
1956
Onarılır ve hizmete açılır.2
👁️ Tanıklar ne gördü?
1645 · Evliya Çelebi. Şehrin camilerini sayarken bu yapıyı tek
cümleyle anlatır: Fethiye Camii; kiliseden bozma ve minaresizdir.5
Yani yapının kilise kökeni, yangından ve depremden çok önce, 17. yüzyılda da
bilinen bir şeydi.
Evliya'nın sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden
aktarılmıştır.
Mahzendeki iki mumya
Bu caminin mahzeninde iki mumya bulunuyordu. 1855 yılında
çıkarılarak, Burmalı Minare Camii'ne bitişik
Cumudar Türbesi'ndeki diğer mumyaların yanına
getirildiler.4
Yani bugün müzede gördüğünüz sekiz mumyadan ikisi bu caminin
altından çıktı.
Kapıdan gir ve karşıya bak
İçeri girdiğinizde tam karşınıza bakın. Orada
yarım daire şeklinde bir girinti var — yangından ve depremden
sağ çıkan iki parçadan biri.2
Sonra duvarlara bakın. Kaynak, yangından geriye
“birkaç duvar parçası” kaldığını
söylüyor.2 Bugün gördüğünüz duvarların çoğu
1956 onarımındandır.2Hangisi eski, hangisi yeni? Taşın rengi ve derzler söyler.
Ve ayağınızın altını düşünün: burada bir mahzen vardı ve
içinde iki mumya yatıyordu.4
Oradayken şunlara bak
Girişin karşısındaki yarım daire girintiye.2
Duvarlardaki dönem farklarına. 1956 onarımı ile özgün
parçalar.2
Yapının yönüne. Bir kiliseden dönüştürülen camilerde
kıble yönü ile özgün yön çakışmayabilir.1
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.
Selim Özcan, “Amasya'da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri”, Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2015), 84.
Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 22.
Ülkü Duman, Anadolu Selçukluları Devrinde Amasya Şehri (Niğde: Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010), 38.
Öznur Akgül, Tarihi Varlıkların Sürdürülebilir Turizm Açısından İncelenmesi: Amasya Şehri Örneği (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020), 67.
Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 69. — Evliya Çelebi'nin camiler listesi.
Bu sayfa fotoğrafsızdır. Arşivde bu caminin kullanılabilir bir karesi bulunamadı. Güncel fotoğrafı çekildiğinde eklenecek.