Adım Adım Amasya

Şehzadeler Rotası · 14. durak

Kızlar Sarayı

İki kapısı, haremlik-selamlığı, bahçesi, iki hamamı ve mutfağı vardı. Bugün ayakta değil — ama altındaki toprakta iki bin beş yüz yıl duruyor.

Geç Demir Çağı – Osmanlı Enderun Kalesi içinde 2009'dan beri kazılıyor
1970 kışında İçerişehir konakları; arkada kaya yamacı ve kale duvarları
1970 kışı: Kızlar Sarayı ve İçerişehir konakları. Sıtkı Karadağ arşivi.

📜 Belgeler ne diyor?

Kızlar Sarayı, Enderun Kalesi'nin içinde yer alıyordu. Enderun Kalesi bir iç kaledir; eski dönemlerde Batn-ı Amasya olarak adlandırılmış, ırmağa yakınlığı dolayısıyla Aşağı Kale denmiştir. Helkis ve Sabiküddin mahalleleri ile Yeşilırmak ve Harşena Kalesi arasında kalırdı.1

Sarayın iki kapısı, haremlik-selamlık bölümü, bahçesi, iki hamamı ve bir mutfağı vardı.1

Enderun Kalesi'nin kapılarından biri Helkis Mahallesi'ne, diğeri Alçak Köprü'nün önüne açılırdı. Bu kapı, Ziya Paşa'nın (ö. 1880) mutasarrıflığı sırasında yıktırılmıştır.1

Neden ayakta değil? Enderun Kalesi değişik tarihlerde birçok depreme maruz kalarak yıkılmıştır. Amasya'nın şehzade sancağı olma özelliğini kaybetmesi ve devletin içinde bulunduğu iktisadi buhran, kadim yapıların tamiri için gerekli bütçelerin ayrılmasını da engellemiştir.1

👁️ Tanıklar ne gördü?

1781 · Domenico Sestini. Mayıs 1781'de iki günlüğüne Amasya'ya gelen İtalyan gezgin, kalenin altında, düzleştirilmiş bir kayalığın üstünde, Tuzcu'nun çevirisine göre Kızlar Sarayı diye adlandırılan yıkılmış bir saray görür: Sarayın duvarları içinde bir Türk hamamı görülmektedir. Sestini, kendisinden önce gelen gezgin Otter'in bu yere “İsfendiyar sarayı” dediğini de not eder ve sarayın bir zamanlar pek çok prensin ve ilk sultanların yaşadığı yer olduğunu yazar.2

İki yüz otuz yıl sonra, 2011 kazısı çalışmalarına tam da 14. yüzyıla tarihlenen bir hamamın kuzeyinde başladı.3 Sestini'nin gördüğü hamamla aynı yapı olup olmadığını kaynaklar söylemiyor; ama toprak, gezginin sözünü unutmamış gibi.

Sestini'nin sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden aktarılmıştır.

Evliya Çelebi şehrin saraylarını anlatıyor

Canlandırma
Evliya Çelebi 1611–1682 (?) · Elli yılda on ciltlik Seyahatnâme
EVLİYA ÇELEBİ

Devam etmek için kutuya dokun

Bu bir canlandırmadır. Anlatılanların tamamı Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'de ırmak kenarındaki padişah saraylarını (sarayın adını vermeden) andığı yerden, Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden gelir;2 sadeleştirildi, hiçbir bilgi eklenmedi. Görsel, yapay zekâyla (Google Gemini) üretilmiş bir canlandırmadır; bağlantı yavaşken yerine 17. yüzyıl kıyafetinden esinlenerek ayrıca çizilmiş bir resim görünür. Ses, yapay zekâyla (ElevenLabs) üretilmiştir; tarayıcı bu dosyaları çalamadığında cihazınızın kendi makine sesi okur. Kimsenin gerçek sesi değildir.

Ayaklarının altında altı katman var

Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı kazıları sonucunda ortaya çıkan tabakalaşma. En üstte en yeni, en altta en eski.4

yaklaşık iki bin beş yüz yıl

Kazıdan ne çıktı?

Kızlar Sarayı mevkiinde 2009'dan beri, Prof. Dr. E. Emine Naza-Dönmez başkanlığında kazı yapılıyor.4 2011 sezonu, 14. yüzyıla tarihlenen bir hamamın kuzeyinde yürütüldü.3

Kazıda ortaya çıkan duvarlardan biri diğeriyle birleşmiyor, üzerinden geçerek devam ediyor. Bu, farklı dönem inşa evrelerine işaret ediyor3 — yani aynı yerde, farklı yüzyıllarda, üst üste inşa edilmiş.

Adı neden “Kızlar Sarayı”?

Bu projenin kaynak arşivinde adın kökenini açıklayan bir kayıt bulunamadı. Sarayın bir haremlik-selamlık bölümü olduğu belgelidir;1 adın buradan gelmiş olabileceği akla yakın görünür — ama bu bir çıkarımdır, kayıt değildir ve bu sayfada bilgi olarak sunulmaz. Kesin bir kaynak bulunursa buraya eklenecektir.

Oradayken şunlara bak

Künye

Yeri
Enderun Kalesi (İç Kale / Aşağı Kale / Batn-ı Amasya) içinde1
Bölümleri
İki kapı, haremlik-selamlık, bahçe, iki hamam, mutfak1
Kültür katmanı
MÖ 5. yüzyıl – MS 19. yüzyıl, altı dönem4
Kazı başkanı
Prof. Dr. E. Emine Naza-Dönmez, İstanbul Üniversitesi — 2009'dan beri3, 4
Kitapta
Ayrı bölümü yok — bu sayfa kaynak arşivinden yazıldı
Konum
40.653199, 35.830818 — OpenStreetMap'ten doğrulandı

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu eserin Kültürel Miras Boyutuyla Amasya kitabında ayrı bir bölümü yoktur. Sayfadaki bilgiler doğrudan kaynak arşivinden derlenmiştir.

  1. Önder Duman – İbrahim Serbestoğlu, “Amasya”, Türklerde Çevre ve Şehircilik, Cilt II: Medeniyetimizi Yaşatan İller, ed. Yusuf Küçükdağ vd. (Ankara: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, 2023), 32. — “Bir iç kale olan ve eski dönemlerde Batn-ı Amasya olarak adlandırılan Enderun Kalesi, Helkis ve Sabiküddin mahalleleri ile Yeşilırmak ve Harşena Kalesi arasında kalırdı.”
  2. Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 65, 68, 79, 84. — Evliya Çelebi'nin Amasya'nın taht şehri oluşu (65) ve padişah sarayları (68) üzerine sözleri; Domenico Sestini'nin 18-20 Mayıs 1781 ziyareti (79) ve Kızlar Sarayı üzerine gözlemi (84).
  3. E. Emine Naza-Dönmez, “Amasya-Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı Kazısı 2011 Dönemi Çalışmaları”, 34. Kazı Sonuçları Toplantısı, C. III (Çorum: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2013), 427-436, 427. — “Çalışmalar XIV. yüzyıla tarihlî hamamın kuzeyinde, C 2 ve E 3 olarak adlandırılan iki plan karede başlatılmıştır.”
  4. Amasya Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları Alan Yönetim Planı ve UNESCO Dünya Mirası Başvuru Dosyası (Amasya: Amasya Belediyesi, 2022), 22. — Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı kazılarının ortaya çıkardığı tabakalaşma çizelgesi.

Rotada devam et

Şehzadeler Rotası · 14. durak / 14

Antik İzler · 11. durak / 12