Amasya'nın üçüncü fatihi için yapılmış.
Dört yüz yıl sonra yıkık halini gören bir padişah,
derhal ferman çıkarmış.
1209 · 1225 · 1228 (ihtilaflı)Sekizgen, konik külahlıIV. Murat onarttı
Kare kaide, sekizgen gövde, konik külah. Küçük kapının üstünde
mukarnaslı bir kavsara, yanlarda oyma taş panolar ve bir
rozet.1 Bu biçim, Anadolu türbesinin alışılmış
hâlidir — Torumtay Türbesi ile
karşılaştırın.
TTK Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-20).
📜 Belgeler ne diyor?
Türbe, 1225 yılında vefat eden ve Amasya'nın üçüncü fatihi
olarak anılan Halifet Gazi için yaptırılmıştır.2
Kare kaide üzerinde sekizgen gövdeli, içten kubbe,
dıştan konik külahla örtülü bir yapıdır.1
Amasya'ya gelen IV. Murat, türbenin yıkık hâlini görünce
derhal ferman yayınlayıp tamir ettirmiş ve yanına medrese
yapılmasını emretmiştir.2
Ölüm yılında da kaynaklar ayrılıyor. Duman'a göre Halifet Gazi 1225'te
daha önce yaptırdığı medreseye vakıf yaptırmış, 1232'deki Gürcistan seferinde
şehit düşmüştür.3
Hangi yıl yapıldı?
Kitap bu konuda farklı görüşler bulunduğunu açıkça söylüyor.2
Bu sayfada taraf tutulmuyor.
1209 dolayları
Türbe, 1209 tarihli Halifet Gazi Medresesi ile
aynı dönemde yapılmış olabilir.2
1225
Türbe, Halifet Gazi'nin vefat ettiği yıl olan 1225'te
yapılmış olabilir.2
1228
Alan Yönetim Planı, tarihi bir tahmin olarak değil
okuma olarak verir: “kitabesinden 1228 yılında
inşa edildiği anlaşılmaktadır”.4
Üç görüş arasındaki fark yirmi yıl ve aslında bir soru: türbe
adamın ölümünden önce mi hazırdı — yani bir külliyenin parçası
olarak mı yapılmıştı — yoksa ölümünden sonra mı yapıldı?
Kaynaklar bunu çözmüyor; bu sayfa da çözmüş gibi yapmıyor.
Ama bir fark var. İlk iki görüş çıkarıma dayanıyor:
biri medresenin tarihinden, öteki Halifet Gazi'nin ölüm yılından
yola çıkıyor.2 Üçüncüsü ise yapının kendi kitabesini
okuduğunu söylüyor.4 Bir kitabe okuması, ilke olarak
çıkarımdan güçlüdür; yine de kitap ve öteki kaynaklar 1228'i
kullanmadığı için künyede üçü birden duruyor.
Bir ipucu daha: Duman'ın verdiği ölüm yılı (1232) doğruysa, kitabedeki
1228, türbenin Halifet Gazi henüz hayattayken yapıldığı anlamına
gelir.3, 4 Bu bir ihtimaldir, kesin sonuç değil.
Bir padişah, bir yıkıntı
Amasya tarihçisi Mustafa Vâzıh Efendi'ye dayanan kayda göre olay
şöyle gelişmiş:
Amasya'ya gelen IV. Murat, türbenin yıkık hâlini görünce
derhal ferman yayınlayıp tamir ettirmiş ve
yanına medrese yapılmasını emretmiştir.
Mustafa Vâzıh Efendi'den aktaran
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya.2
Burada dikkat çekici olan aciliyet. Kayıt “derhal”
diyor: padişah yapıyı görüyor ve yerinde karar veriyor. Halifet Gazi
dört yüz yıl önce ölmüş bir komutandır — ama şehrin fethiyle
anıldığı için türbesinin yıkıklığı, devleti temsil eden kişi için
kabul edilemez görünmüştür.
👁️ Tanıklar ne gördü?
Bir çocukluk anısı · Mustafa Vâzıh Efendi. Amasya'nın ilk şehir
tarihini yazan Vâzıh Efendi, Halifet Gazi'yi çocukken kendi gözüyle
gördüğünü anlatır: Halifet Gazi, çevre yörelerde fetih hareketlerindeyken
şehit olunca al kaput içinde ve kılıcı ile birlikte sarayındaki hücresine
konuldu. Çocukluğumuzda onun bu durumunu görürdük. Fakat şimdi yetkililer
naaşını türbeye çevirdiler.2
IV. Murat'ın ziyaretini de onun kaleminden okuyoruz. Bağdat seferine giderken
Amasya'ya gelen padişaha şehit Halifet Gazi'nin sarayı hücresinde çürümeyip
aynen durduğu bildirilir; padişah hemen ziyarete gidip Fatiha okur. Sarayın
yıkık dökük hâlini görünce de derhal ferman çıkarır: saray temizlenecek, yirmi
otuz kadar medrese odası yapılacak, birkaç mezra ve köy vakfedilip bir müderris
görevlendirilecektir.2
Vâzıh'ın kendi metninde padişahın gördüğü yıkıntı, naaşın durduğu
saraydır; kitabın özetinde ise “türbe” diye geçer. Naaşın
çürümediği ise bir tanığın inandığı ve aktardığı şeydir; bu sayfa onu ne
doğrular ne küçümser.
Bir Selçuklu emiri, bir Romalı kadının lahdinde
Türbenin ortasında, Halifet Gazi'nin mumyalanmış naaşını korumak için kullanılmış
mermer bir lahit durur. Üzerinde eroslar, kanatlı medusalar ve kıvrımlı
bir elbise giymiş, uyuyan bir kadın tasviri vardır. Çobanoğlu'na göre bu,
Roma dönemine ait bir kadın lahdidir: Romalılar çağında mezar olarak
kullanılmış, Selçuklular zamanında da aynı amaçla kullanılmıştır.5
Yüzyıllar arayla iki ölü, aynı taş yatak. Amasya'da katmanlar bazen üst üste değil,
iç içe durur.
Aşağıdan yukarıya
▢
Kare kaideYapı yere kare bir taban üzerinde oturur.1
⬡
Sekizgen gövdeKaidenin üstünde gövde sekiz yüzlüdür — kareden sekizgene
geçiş, Anadolu türbesinin klasik çözümüdür.1
◠
İçten kubbeİçeride tavan bir kubbedir.1
▲
Dıştan konik külahDışarıdan görünen ise koni biçiminde bir taş külahtır.
Kubbe içeride, koni dışarıda — ikisi aynı örtünün iki
yüzüdür.1
Bu dört adım, Torumtay Türbesi'nde
hiç yoktur: orada plan dikdörtgen, örtü içten beşik tonoz,
dıştan düz damdır.6 Aynı şehirde, elli yıl arayla,
iki bambaşka tercih.
Kapının üstündeki kavsaraya bak
Türbenin kapısı küçüktür — eğilerek girilir. Üstüne bak:
mukarnaslı bir kavsara var; yani kapı kemerinin içi, birbirinin
üstüne binen küçük petek hücrelerle doldurulmuştur.
Sonra yanlardaki oyma taş panolara ve rozete bak.
Bunlar Selçuklu taş işçiliğinin imzasıdır. Fotoğraftaki hâliyle
bugünkü hâlini karşılaştırabilirsin: hangi yüzey aşınmış,
hangisi onarılmış?
En son yukarı bak ve külahı gör. Sonra
Torumtay Türbesi'ne yürü —
doğrulanmış koordinatlara göre yaklaşık 260 metre.
Orada külah aramana gerek yok, çünkü yok.6
Oradayken şunlara bak
Kare kaideden sekizgen gövdeye geçişe.1
Konik taş külaha.1
Kapının mukarnaslı kavsarasına.
İçerideki mermer lahde. Roma dönemine ait bir kadın lahdi; üzerinde
uyuyan bir kadın tasviri.5
Yandaki medreseye. IV. Murat'ın emriyle yapılmıştır.2
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.
Zeynep Küpra Ketil, Amasya Türbeleri (Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 11-12, 24-25.
Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvâları ve İlk Amasya Şehir Tarihi (Belâbilü'r-Râsiye fî Riyâz-ı Mesâili'l-Amâsiyye), haz. Ali Rıza Ayar – Recep Orhan Özel (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2. Basım, 2011), 56-57.
Ülkü Duman, Anadolu Selçukluları Devrinde Amasya Şehri (Niğde: Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010), 35. — Halifet Gazi'nin 1225 vakfı ve 1232 Gürcistan seferinde şehit düşmesi.
Amasya Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları Alan Yönetim Planı ve UNESCO Dünya Mirası Başvuru Dosyası (Amasya: Amasya Belediyesi, 2022), 78. — “2.3.2.4. Bağlantı Noktası 4”: “kitabesinden 1228 yılında inşa edildiği anlaşılmaktadır” kaydı ve kümbetin cephe tarifi.
Kevser Çobanoğlu, Anadolu Selçuklu Dönemi Amasya Medreseleri (Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 32-33. — Türbedeki Roma dönemi lahdi.
Tolga Aydın, Amasya Tekkeleri (Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 61.
Yapım tarihi tartışmalı. Kaynaklar üç ayrı yıl veriyor; sayfa üçünü de gösteriyor, taraf tutmuyor. IV. Murat onarımının yılı ise elimizdeki kaynakta verilmemektedir.