Adım Adım Amasya

Yalıboyu Rotası · 7. durak

Saat Kulesi

Bugün gördüğünüz kule 2002'de yapıldı. Aslı 1940'ta yıkıldı — daha iyisini yaptırma vaadiyle. Yerine altmış iki yıl hiçbir şey konmadı.

1864–1866 Ziya Paşa 2002'de yeniden yapıldı
1937'de Yeşilırmak kıyısı: kayanın üstünde özgün saat kulesi, sağda ahşap Helkıs köprüsü, kıyıda ahşap direkler üzerinde binalar
1937 — özgün kule, yıkılmasına üç yıl kala. Kayanın üstünde, şehrin her yerinden görülecek konumda.1 Sağda ahşap Helkıs Köprüsü. Kulenin dibine dikkat edin: belirgin bir kaide yok — gövde doğrudan zeminden yükseliyor.1 Hüseyin Menç Arşivi.

📜 Belgeler ne diyor?

Kule, kentin Helkıs Mahallesi sınırlarında, Hükümet Köprüsü'nün önünde yer alır. Bağ Helkıs ile Sade Helkıs'i ayıran kaya üzerinde, kentin her yerinden görülebilecek hâkim bir konumda tasarlanmıştır.1

Amasya Mutasarrıfı Ziya Paşa tarafından 1864-1866 yılları arasında gerçekleştirilen geniş imar faaliyetlerinin bir parçası olarak inşa edilmiştir. O faaliyet kapsamında kentin merkezine ve beş kazasına toplam altı saat kulesi yapılmıştır.2

Kule 1865 yılında çıkan yangında hasar görmüş ve orijinaline sadık kalınarak tekrar restore edilmiştir.3

Yıkıldı, sonra yeniden yapıldı

Aynı Vali Talat Öncel, bu rotanın başka bir yapısını da değiştirmişti: Helkıs Köprüsü 1940'ta onun tarafından betonarme olarak yeniden inşa ettirildi. Yani aynı yıl, aynı manzarada iki yapı birden değişti.

1919: kulenin tepesindeki bayrak

Valiliğin şehir rehberine göre bu kulenin Amasyalılar için, zamanı göstermenin yanı sıra ayrı bir anlamı vardır.4 O anlam, belgenin ve halk anlatısının yan yana durduğu bir günden geliyor.

📜 Belgeler ne diyor?

1919'da, işgal günlerinde, Amasya'da saat kulesindeki Türk bayrağı indirilip İngiliz bayrağı çekildi; bu, halkta tepki doğurdu.5

Belge bu kadarını söylüyor. Gerisini şehrin kendisi anlatıyor.

🗣️ Halk ne anlatır?

Rehber olayı, kuşaktan kuşağa bir kıssa gibi anlatılan hikâye olarak aktarır: İngiliz askerleri kulenin kapısını kırıp Türk bayrağını indirir, yerine kendi bayraklarını çeker. Meydanda toplanan kalabalık tam isyanın eşiğindeyken Müftü Hacı Tevfik Efendi, Kadı Ali Himmet Efendi, Hoca Bahaeddin Efendi ve vaiz Abdurrahman Kâmil Efendi halkı yatıştırır. Gözyaşlarını tutamayan Kadı Ali Himmet Efendi seslenir: Allah büyüktür, bizim gibi asil bir milletin memleketinde yabancı bayrağı dalgalanamaz. O anda bir uğultu yükselir; ansızın çıkan kısa bir fırtına, kulenin tepesindeki İngiliz bayrağını parça parça edip Yeşilırmak'ın üzerine savurur. Halk, indirilen Türk bayrağını besmele ve tekbirlerle yeniden yerine çeker.4

Bayrağın indirilip çekilmesi belgelerde var; fırtına ise kıssanın kendisidir. Bu sayfa onu ne doğrular ne küçümser — bir şehrin o günü nasıl hatırladığını gösterir.

👁️ Tanıklar ne gördü?

Osman Fevzi Olcay'ın hatıraları. Kulenin dibinde bir zamanlar bir kıraathane vardı. Olcay'ın arkadaşı Yeloğlu Hafız Efendi zamanının çoğunu orada geçirir, Jandarma Süvari Çavuşu Gök Ömeroğlu Mustafa Ağa ile kâğıt oynardı. Olcay'a göre çavuş Hafız Efendiyi mağlup etmek için her türlü dalavereye başvururdu; kıraathanenin müşterilerinin önemli bir bölümü de bu iki şampiyonun seyrine gelirdi.6

Kulenin dibi hiç boş kalmamış: bugün kaidesinde bir dükkân var, bir zamanlar dibinde bir kıraathane vardı.

“Aslına uygun” ama tam olarak değil

Eski fotoğraflarda kuleye ait
belirgin bir kaide görülmüyor.

Buna karşın 2002 yılındaki inşası sırasında kuleye yaklaşık 2,5 metre yüksekliğinde, kare şeklinde kesme taştan bir kaide eklenmiş ve bu kısmın içerisine özel bir işletmeye ait dükkân yerleştirilmiştir.1

~2,5 m2002'de eklenen kaidenin yüksekliği.
KareKaidenin planı; kesme taş.
1 dükkânKaidenin içine yerleştirildi.
62 yılYıkımla yeniden yapım arası.

Bunu kendi gözünüzle doğrulayabilirsiniz. Yukarıdaki 1937 fotoğrafında kulenin gövdesi doğrudan zeminden yükselir. Bugün gördüğünüzde ise altında taş bir kütle var — ve içinde bir dükkân çalışıyor.

Bu sayfa bunu bir kusur olarak yargılamıyor. Sadece şunu söylüyor: “aslına uygun” ifadesi, her zaman “aslının aynısı” demek değildir — ve farkı görmenin yolu eski fotoğraflara bakmaktır.

Kulenin dibine bak

Önce yukarıdaki 1937 karesine bakın: gövde kayadan/zeminden doğrudan çıkıyor, altında taş bir kütle yok.1

Sonra başınızı kaldırıp bugünkü kuleye bakın. Altındaki yaklaşık 2,5 metrelik kare kesme taş kaideyi bulun.1 İçinde bir dükkân var.

İki fotoğraf arasındaki fark, altmış iki yıldır. Arada bu manzarada kule yoktu. Ve şunu da unutmayın: Ziya Paşa altı kule yaptırmıştı — merkeze bir, beş kazaya beş.2 Bu, o altıdan biri.

Oradayken şunlara bak

Künye

Özgün yapım
1864–1866, Mutasarrıf Ziya Paşa2
Bugünkü yapı
2002, Vali Hüseyin Poroy öncülüğünde1
Yıkım
1940, Vali Talat Öncel1
Konum
Helkıs Mahallesi; Hükümet Köprüsü'nün önü, Bağ Helkıs ile Sade Helkıs'i ayıran kaya üzerinde1
2002'de eklenen
~2,5 m kare kesme taş kaide; içinde dükkân1
Kardeşleri
Aynı imar faaliyetinde merkez + beş kaza = altı kule2
Koordinat
40.65284918, 35.83340627 — dış kaynaktan doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya

Bu yapı OpenStreetMap'te kayıtlı değil; koordinatı Kültür Envanteri ve Wikidata kayıtlarından doğrulandı. Hükümet Köprüsü OSM'de 40.652705, 35.833525 noktasında — kule onun önündedir.1

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Emre Kolay, Amasya İl Merkezinde Geç Dönem Kamu Yapıları (1848-1947) (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013), 20, 35-36.
  2. Kenan Akyüz, Ziya Paşa'nın Amasya Mutasarrıflığı Sırasındaki Olaylar (Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1964), 3.
  3. Arife Koca, Kent Mimarisinde Değişen Sınır Kavramı: Amasya Örneği Üzerinden Bir İnceleme (Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 73.
  4. Amasya Valiliği, Amasya Şehir Rehberi (Amasya: Amasya Valiliği, 2013), 94-95. — “Saat Kulesi” bölümü: 1940'taki yıkımın sebebi ve kulenin “kuşaktan kuşağa bir kıssa gibi anlatılan hikayesi”.
  5. Orhan Özger, Milli Mücadele Döneminde Amasya Müftüsü Abdurrahman Kamil Efendi (Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023), 82-83.
  6. Osman Fevzi Olcay, Amasya Hatıraları (Bildiklerim, Gördüklerim, İşittiklerim) (Amasya: Amasya Belediyesi, 2009), 94-95. — “Hafız Efendi (Yeloğlu)”.

Rotada devam et

Yalıboyu · 7. durak / 9