📜 Belgeler ne diyor?
Türbe, bilgeliği ve din âlimliği sayesinde Timur'un imtihanından geçerek
şehri kurtaran müftü Pir Şücaaddin İlyas adına yapılmıştır.3
Amasya merkezde, Pirler Parkı içindedir ve halk arasında
“Yukarı Pirler” olarak da anılır.4
Yapı, Halveti tarikatına bağlı Pir İlyas için ilk olarak 1482'de
Gümüşlüzade Ahmed Paşa tarafından tek mekânlı bir oda olarak
yaptırılmıştır. Daha sonra 1485'te Sultan II. Bayezid tarafından
ortada büyük, yanlarda iki küçük kubbeli kârgir bir yapıya
dönüştürülmüştür.3
Kitabesine göre depreme maruz kaldıktan sonra yıkılan yapı;
Hurşit Bey'in gayreti, halkın desteği ve II. Abdülhamit'in vakıflarından
gelen yardımlarla 1892'de onarım görmüştür. Türbe, Pir İlyas ve
talebelerine aittir.3
Kaynaklar arasında ayrılık var. Olcay, türbeyi II. Bayezid'in
yaptırdığını yazar ve kitabeyi H. 887 (1482) olarak okur.2
Kitabın dayandığı kayıt ise 1482'yi Gümüşlüzade Ahmed Paşa'ya, 1485'i
II. Bayezid'e verir.3 Bu sayfa iki kaydı da gösterir.
🗣️ Halk ne anlatır?
Pir İlyas'a bağlanan kerametler yüzyıllardır anlatılır. Evliya Çelebi
Amasya'yı gezerken onun için “Birçok kerametleri söylenir” diye yazar ve
birini de kaydeder:5
“…öldüğü vakit, ölü yıkayıcı, vücudunu yıkarken teneşire eğri komuş, hemen
aziz, mübarek ellerile teneşiri doğrultmuş.”5
Aynı keramet, bugün de. Evliya'nın 1645'te kaydettiği bu anlatı,5
Tuğrul Balaban'ın 2014'te yayımlanan derlemesinde iki ayrı ağızdan yeniden
karşımıza çıkar. Amasyalı bir anlatıcının aktardığında cenaze bir bağda,
ağaçların altında yıkanırken bir dal kırılıp düşer; Pir İlyas birden doğrulur,
dalı yakalayıp kenara koyar ve yeniden uzanır. Taşova-Esençaylı bir anlatıcının
aktardığında ise teneşirin ayağı kımıldar; cenaze düşmek üzereyken Pir İlyas teneşiri
eliyle tutar: Sonra herkes anlamış ki o gerçekten yetişmiş bir zat.
6
Esençay'daki aynı anlatıcıya göre ona “Hacı” denmesinin sebebi de
her hafta Cuma namazını Mekke'de kılmasıdır.6 Hikâyesi şöyle:
Ziyaret'ten hacca giden bir adam parasını çaldırır, ağlar. Durumu gören biri
nereli olduğunu sorar. Adam Amasyalı olduğunu söyler. Karşısındaki şöyle der:
“Amasyalı Hacı İlyas her hafta Cuma namazı kılmaya buraya gelir. Sen bu
caminin yanında bekle, üç defa ‘Hacı İlyas' diye bağır…”6
Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir. Esençay anlatılarında adı
“Pir İlyas Dede” ve “Hacı İlyas” diye geçer;6 Evliya da şehirdeki
imaretini “Pir İlyas Dede İmareti” diye anar.5 Pir İlyas'ın soyundan
erkek evlat kalmamıştır; ama torunu, Amasyalı şair Mihrî Hatun'dur.2