Bu hamamı kimin yaptırdığını biliyoruz. Ama asıl bildiğimiz,
yüz yıl önce onu kimin işlettiği, kimin külhanını yaktığı ve
yanındaki kahvede kimlerin oturduğu.
15. yüzyılYörgüç Paşazade Mustafa BeyBimarhane'nin önü
“Hamama giderken.” Tenteli arabada bohçalar, bakır taslar.
Hamam bir bina değil, bir gündü.
Hüseyin Menç Arşivi.
📜 Belgeler ne diyor?
Hamam Mustafa Paşa Mahallesi'ndedir ve
Mehmed Paşa Camii'nin güney tarafında yer alır.
Yapı, klasik bir Osmanlı hamam mimarisinin tekrarıdır.1
Adını banisinden alır: ilk defa Yörgüç Paşazade Mustafa Bey tarafından
yaptırıldığı için “Mustafa Bey Hamamı” diye tanınır.1
Amasya'da sık yaşanan depremlerden olumsuz etkilenmiş ve harap duruma
düşmüştür. 1830 yılında büyük bir tamirat görmüş ve tekrar hizmete
açılmıştır.1
Hangi yıl?
Banisi konusunda kaynaklar birleşiyor; yıl konusunda bir yıl fark var.
Bu sayfada taraf tutulmuyor.
1436
Pars Tuğlacı'nın Osmanlı Şehirleri'ne dayanarak verilen tarih:
hamam 1436'da Yörgüç Paşazade Mustafa Bey tarafından
yaptırılmıştır.1
1437
Kani Kuzucular, ayakta duran yapıları dönemlere göre sıralarken
Mustafa Bey Hamamı'nı 1437 yapımı olarak kaydeder.2
Yüz yıl önce burayı kim işletiyordu?
Amasyalı Osman Fevzi Olcay, doğup büyüdüğü Sofu-zade Mahallesi'ni
anlatırken bu hamamı da anlatır. Anlattıkları belge değil hatırattır;
ama bir hamamın gündelik hayatını başka hiçbir kaynak bu kadar yakından
göstermiyor.3
“Karabaracıoğlu Hamamcı Hacı Ali Hafız Ağa: hayırsever, cömert,
komşu canlısı, çok temiz ve alicenap bir zattı.
Hacı Hafız Ağa Selağzı Mevkiindeki Sinan Hamamı ile
Bimarhane önündeki Mustafa Bey Hamamı'nı işletirdi. Bu hamamların her
ikisi de Hafız Ağa'nın idaresinde olup kadınlar bölümünü eşi Ayşe Hanım
idare ederdi.
Akşam olup hamam kapandıktan sonra her iki hamamın hizmetlileri,
gece nöbetinde külhanı, durumuna bakarak yakarlardı.”
Osman Fevzi Olcay, Amasya Hatıraları.3
Olcay, mahallenin çocukluk coğrafyasını da çiziyor: Bimarhane'nin,
Mustafa Bey Hamamı'nın ve Çevikçe Mektebi'nin ön sahası onların
“belli başlı oyun sahaları”ydı. Hamamın tam karşı köşesinde
Mumcu Hakkı'nın evi vardı.3
“Mustafa Bey Hamamıyla, hamamın külhan kısmı arasında yüksek bir kahve
vardı. Akşamları ara sıra bu kahveye çıkardık.
Kahvenin müdavimleri genellikle Hint tavuğu ve Hint horozu meraklıları ve
avcılardı. Her gece bu kahvede mutlaka toplanırlar, bazı gecelerde
horozları getirip, almacasına horoz dövüştürdükleri de olurdu.”
Osman Fevzi Olcay, Amasya Hatıraları.3
Külhanı ara
Bir hamamın en az görünen ama en çok çalışan yeri külhandır — suyun
ısıtıldığı ocaklık. Olcay'ın anlattığına göre buranın külhanı
gece nöbetiyle, durumuna bakılarak yakılırdı:3 yani biri
bütün gece ateşin başındaydı.
Yapının arkasına dolaş. Külhan tarafı genellikle caddeden uzak, alçak,
is tutmuş bölümdür; yakıt oradan girer. Olcay'ın çocukken çıktığı o
“yüksek kahve” de hamamla külhan arasındaydı.3
Kahve gitti, horozlar gitti. Ama hamamla külhan arasındaki o boşluk
hâlâ orada.
Amasya'da kaç hamam vardı?
Sivas vilayet salnamelerine göre Amasya sancak merkezindeki hamam sayısı
şöyle seyretmiş:1
Salname yılı
Hamam
1875
19
1876
22
1880
19
1882
14
1883
14
1888
14
1903 ve 1907'de Amasya sancağı genelinde 130 han ve 54 hamam kayıtlıdır.1
Bu rotadaki dört hamam, o sayıdan geriye kalanlardır.
Osmanlı'da hamam türleri de ayrılırdı: kadın ve erkek için ayrı bölümleri olanlara
“çifte hamam”, mahallelerde yalnız kadınlara ayrılanlara
“avret”, çarşıda erkekler için yapılanlara
“rical hamamı” denirdi.1
👁️ Tanıklar ne gördü?
1645 · Evliya Çelebi. Amasya'nın hamamlarını sayarken Evliya bu hamamın yerini
de verir: Bayezid Paşa yakınında Mehmed Paşa camii bitişiğinde Mustafa Bey
Hamamı. Aynı listede Kumacık'ı, Alçak Köprü başında
su kenarındaki bir “Alaca Çardaklı Hamam”ı ve kalenin içindeki dört hamamı da
anar.4
Evliya'nın sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden aktarılmıştır.
Müftüye sordular: Hamamda turşu yenir mi?
Mustafa Vâzıh Efendi'nin derlediği Amasya fetvaları arasında hamama dair bir soru var:
Bazı hanımlar hamama giderken yanlarına turşu, meyve ve iştah kabartan başka yiyecekler
alıp hamamın bir köşesinde atıştırıyor. Uzaktan bakan yoksul çocukların canı çekiyor;
kırıntılar da kirli suya karışıp ekmeğe saygısızlık oluyor. Hamam işletenlerin eşleri
aracılığıyla buna engel olmak gerekir mi?
Cevap: Gerekir. Müftü bir not da düşer: böylece hamam işletenler sevap kazanır,
engelledikleri kişileri de günahtan kurtarmış olurlar.5 Fetvada geçen
“hamam işletenlerin eşleri”ni Olcay'ın hatıralarında da görüyoruz: bu hamamın
kadınlar bölümünü işletmecinin eşi Ayşe Hanım idare ederdi.3
Irmak kapıya dayandığında
Amasyalılar Yeşilırmak için akması feyz-i rahmet, kabarması letafet, taşması
bereket derdi: akarken rahmet, kabarınca güzellik, taşınca bereket.6
Ama ırmak bazen bereketten fazlasını getirdi. 3–6 Nisan 1940'ta
“tufanı andıran” yağışlardan sonra Sultan II. Bayezid
Külliyesi, Hacı İlyas Mahallesi, Hükümet Konağı'nın çevresi ve Ziya Paşa Bulvarı ile
birlikte Mustafa Bey Hamamı da sular altında kaldı. Mahsur kalanlar Samsun'dan
getirilen sandallarla kurtarıldı.6
Mustafa Bey Hamamı, bir Yeşilırmak taşkınında. Önündeki meydanı su basmış;
atlı arabalar suyun içinden geçiyor. Kapının önünde beyaz sıvalı, kiremit çatılı bir
giriş köşkü, yukarıda kemerli küçük bir pencere var. Fotoğrafın tarihi kesin değil.
Arşivdeki kopyası sonradan renklendirilmiş; burada siyah-beyaz gösteriliyor.
Hüseyin Menç Arşivi.
Oradayken şunlara bak
Kapının önüne ve üstüne. Taşkın fotoğrafında kapının önünde beyaz sıvalı
bir giriş köşkü, yukarıda kemerli küçük bir pencere var. Hangisi bugün de yerinde?
Külhan tarafına. Yapının arkası, alçak ve is tutmuş
bölüm.3
Kubbelerdeki fil gözlerine. Sıcaklığın üstündeki delikler, buharlı
havaya ışık düşürür.
Kuzeye, Mehmed Paşa Camii'ne. Hamam onun güneyinde;1
ikisi arasındaki meydan Olcay'ın çocukluk oyun sahasıydı.3
Doğuya, Bimarhane'ye. Olcay bu hamamı
tarif ederken adresi böyle veriyor: “Bimarhane önündeki Mustafa Bey
Hamamı.”3
Taş sıralarına. Yapı 1830'da büyük onarım gördü;1
duvarda dönem farkı okunabilir.
Künye
Dönem
15. yüzyıl — 1436 ya da 14371, 2
Yaptıran
Yörgüç Paşazade Mustafa Bey1
Mahalle
Mustafa Paşa Mahallesi; Mehmed Paşa Camii'nin güneyi1
Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.
Edip Uzundal, Sultan II. Abdülhamid Dönemi'nde Amasya Sancağı (Sosyal, Ekonomik, İdarî ve Demografik Yapı) (Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017), 183-186.
Kani Kuzucular, Amasya Kenti'nin Fiziksel Yapısının Tarihsel Gelişimi (İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 1994), 69.
Osman Fevzi Olcay, Amasya Hatıraları (Bildiklerim, Gördüklerim, İşittiklerim) (Amasya: Amasya Belediyesi, 2009), 30-35. — “Sofu-zade Mahallesi”
bölümü, s. 30-35.
Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 64, 70. — Evliya Çelebi'nin 1645 ziyareti (64) ve Amasya hamamları listesi (70).
Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvâları ve İlk Amasya Şehir Tarihi (Belâbilü'r-Râsiye fî Riyâz-ı Mesâili'l-Amâsiyye), haz. Ali Rıza Ayar – Recep Orhan Özel (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2. Basım, 2011), 17. — Hamamda yiyecek atıştıran hanımlar üzerine 10. soru.
Eren Şenol, Amasya'nın Cumhuriyet Dönemi Kentsel Gelişim Süreci ve Kentleşme Sorunları (Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010), 199, 201. — Yeşilırmak için söylenen söz (199; Abdizade'ye dayanarak) ve Tablo 65'teki 3-6 Nisan 1940 taşkını (201; Amasya Belediyesi 2007'ye dayanarak).
Dikkat: sayfanın başındaki “Hamama giderken” karesi bu hamamın değil; Amasya'da hamama gidişin fotoğrafıdır. Hamamın kendisi yukarıdaki taşkın fotoğrafında. Yapının bugünkü durumu saha doğrulaması bekliyor; koordinat doğrulandı.