Adım Adım Amasya

Su ve Şifa Rotası · 8. durak

Kunç Köprü

Selçuklu kesme taşı, üç büyük ayak. Ve Amasya'nın en bilinen anlatısının tam olarak geçtiği yer.

Selçuklu dönemi Kesme taş Şamlar Mahallesi
Kunç (Kuş) Köprü
Kunç Köprü. Hüseyin Menç Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-27).

📜 Belgeler ne diyor?

Bayezid Paşa ve Şamlar mahallelerini birbirine bağlayan köprü, Şamlılar Mahallesi'nin önünde ve Kumacık Hamamı'nın karşısındadır.

Selçuklu mimarisinin tipik özelliklerini taşıyan, tamamen kesme taştan inşa edilmiş bir yapıdır. Mimari açıdan üç büyük ayak üzerine oturan geniş kemer açıklıklarıyla dikkat çeker. Halk arasında “Kuş Köprü” olarak da bilinir.1

Strabon'un köprüsü mü? Ülkü Duman'a göre Strabon'un andığı iki köprüden biri bugünkü Alçak Köprü'dür; varoşları dışarıya bağlayan ikincisi ise bugünkü Kunç Köprü'nün yerinde ya da yakınında olmalıdır.2

Belgelerde bir Lokman. Amasya Darüşşifası'nın ilk tabibinin adı da Lokman'dı: Reşideddin Lokman bin Hasan el-Harezmî.3 Bu adın efsaneyle bağını Müzeler sayfasında anlattık.

1938'de onarım gördü ve tabanı parke taşlarla kaplandı.1 Yani bugün üzerinde yürüdüğün zemin, köprünün özgün zemini değil.

🗣️ Halk ne anlatır?

Anlatıya göre Lokman Hekim ölüme çare bulmuştu. Şahmeran'dan aldığı bilgiyle kalp gözü açılmış; gittiği her yerde çiçekler dile gelip hangi derde deva olduklarını ona söylüyordu. Sonunda ölümün ilacını buldu.

“Ölüme çare bulunca Cebrail aleyhisselam geliyo. ‘Ya Lokman!' diyo, ‘Elindekilere bakayım.' ‘Yok, baktırmam.' diyor, ‘ölüme çare buldum.' diyor. Bulduydun, bulamadıydın diye bunlar kapışıyorlar. Köprüdeymişler.

Lokman Hekim Cebrail aleyhisselamla çıkışabilir mi? Nasıl vurunca elindekilerin yarısından fazlası dökülüyo. Sadece bir kâğıt kalıyo.

Cebrail aleyhisselam Cenab-ı Allahü Teâlâ'nın yanına gidiyor. ‘Lokman'a ellemeyin' diyor. ‘O çok büyük bir evliya, mübarek.' diyor.”

Tuğrul Balaban'ın derlemesinden, anlatıldığı gibi (birinci varyant). Kaynak kişi: Hamdi Keklikçi (d. 1946), Amasya; büyüklerinden dinlemiş.4

Bir varyant daha: şifalı arpa. Yurt Ansiklopedisi'nin aktardığı Amasya varyantında Lokman, bütün hastalıkların ve ölümün çaresini bir kitapta toplamıştır. Kunç Köprüsü'nden geçerken Cebrail gelir, kitaba vurur ve ölümün çaresinin yazılı olduğu sayfa suya düşer. Bu ırmağın suladığı arpa tarlaları, bu yüzden şifalı sayılır ve arpa suyu da şifa için içilirmiş.5

Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir. Derlemede iki varyant kayıtlıdır; ikisinde de karşılaşma Künç Köprü'de geçer ve ölümsüzlüğün sırrı Yeşilırmak'a düşer.4 Yurt Ansiklopedisi söylencenin Çukurova kaynaklı sayıldığını, orada kâğıdın Ceyhan Irmağı üzerindeki Misis Köprüsü'nden geçerken uçtuğunu da yazar.5 Yani Amasya'ya özgü olan, anlatının Kunç Köprü'ye bağlanmasıdır. Efsane 1936'da Süheyl Ünver'in “Amasya ve Civarında Lokman Hekim Efsanesi ve Bazı Tıbbi İtikatlar” yazısına da konu olmuştur.4

Köprünün ayaklarına bak

Anlatının ikinci varyantı (kaynak kişi Varol Bulut, d. 1990, Amasya-Merkez) şöyle bitiyor:

“Hala orada —Künç köprünün hem ayaklarında hem de kenarındaki otlarda, toprak birikintilerinde— yaz kış yeşil biten otlar vardır.”4

Şimdi eğil ve bak. Otlar orada mı? Hangi mevsimdesin? Anlatı sana bir şey gösteriyor — bakıp bakmamak sende.

👁️ Tanıklar ne gördü?

1927-1930 · Albert Gabriel. Amasya'nın eserlerini incelemeye gelen Fransız mimar ve sanat tarihçisi önce bir boşluğu fark eder: Evliya Çelebi bu köprüden hiç söz etmemiştir. Halka sorarsanız köprü Selçuklu dönemindendir. Gabriel ise temellere bakar: Fakat onun temellerinde yaptığımız incelemelerde açıkça gördük ki, antik dönemde yapılmış eski bir köprünün temelleri üzerinde kurulduğunu anladık. Ona göre Strabon'un anlattığı, şehri dış mahallelere ve kırlara bağlayan köprü belki de buydu.6

Gabriel'in sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden aktarılmıştır.

Köprüyü kim yaptırdı?

Kaynaklarda farklı rivayetler var. Bu sayfada taraf tutulmuyor.1, 7

Hüseyin Hüsameddin

Köprüyü Selçuklu Sultanı II. Mesud'un kızı Hundi Hatun yaptırmıştır. Adı da zamanla ondan dönüşmüştür.7

Başka bir görüş

Köprü Yörgüç Paşa tarafından onarılmış ya da Bayezid Paşa tarafından Ayvasıl Manastırı'nın taşları kullanılarak yaptırılmıştır.7

Hüseyin Hüsameddin'e göre adın dönüşümü şöyle:1, 7

Hundi→ Kundi→ Kunç

Köprünün yakınında: Dersi Tamam

Kuş Köprü'nün yakınında küçük bir türbe var. Adını yarım kalmış bir dersten alıyor.

📜 Belgeler ne diyor?

Türbede Müftüzade Hacı Ömer Efendi yatar. Edip Uzundal'a göre 1700'lü yıllarda müftülük yapmış; yaşayışı ve güzel ahlakıyla kendini sevdirmiş, halk arasında “Dersitamam” diye anılmıştır. 1723'te ölünce Kuş Köprü yakınlarındaki mezarlığa gömülmüş; sevenleri mezarını tek hücreli, üstü açık bir türbeyle çevirmiştir.8

🗣️ Halk ne anlatır?

Amasya'da derlenen anlatıya göre Dersitamam hazretleri öldüğünde öğrencilerinin dersleri yarım kalmıştır. O da bu dersleri öldükten sonra, mezarının başında tamamlatır. Onun için adı Dersitamam ya.4

Aynı anlatıcı bir de şunu anlatır: yolun ortasında kalan kabri kaldırmak isteyen belediyenin dozerinin ucu kırılmış. Ondan sonra orayı çevirdiler işte. Bi daha da ellemediler.4

Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir; dozer anlatısı bir memorattır, yani anlatanın yaşandığına inandığı bir olay.

Oradayken şunlara bak

Künye

Dönem
Selçuklu
Yaptıran
Tartışmalı — yukarıya bakın1, 7
Diğer adı
Kuş Köprü1
Yapı
Tamamen kesme taş; üç büyük ayak, geniş kemer açıklıkları1
Onarım
1938 — taban parke taşla kaplandı1
Konum
40.657934, 35.835408 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 59

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Fuat Er, XV. ve XVI. Yüzyılda Amasya (Elazığ: Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009), 39-40.
  2. Ülkü Duman, Anadolu Selçukluları Devrinde Amasya Şehri (Niğde: Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010), 10.
  3. Kevser Çobanoğlu, Anadolu Selçuklu Dönemi Amasya Medreseleri (Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019), 43.
  4. Tuğrul Balaban, Amasya Efsane, Menkabe ve Memoratları (Amasya: Amasya Valiliği, 2014), 17, 93-94, 555-557, 605, 724, 728. — “Lokman Hekim (I)” (kaynak kişi Hamdi Keklikçi, d. 1946) ve “Lokman Hekim (II)” (kaynak kişi Varol Bulut, d. 1990, Amasya-Merkez); yılların doğum yılı olduğu, kitabın sonundaki “Kaynak Kişiler” listesinden. 93-94. sayfalardaki motif özetine göre iki varyantta da ölümsüzlüğün sırrı Yeşilırmak'a düşer. Anlatı 160, “Dersitamam” (kaynak kişi Muhammet Duran, d. 1956, Amasya): 605. Süheyl Ünver'in 1936 tarihli yazısı Balaban'ın kaynakçasında: 17.
  5. “Amasya”, Türkiye İl İl: Dünü, Bugünü, Yarını — Yurt Ansiklopedisi, C. 1 (İstanbul: Anadolu Yayıncılık, 1982), 490. — “Söylenceler” bölümü: Lokman Hekim söylencesinin Çukurova (Misis Köprüsü) ve Amasya (Kunç Köprüsü) biçimleri.
  6. Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 342-343, 353. — Albert Gabriel'in tanıtımı ve 1927-1930 Amasya çalışmaları (342-343); Kuş Köprü'nün temelleri üzerine gözlemi (353).
  7. Abdizade Hüseyin Hüsameddin Yasar, Amasya Tarihi 1-4 (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022), 104.
  8. Edip Uzundal, Sultan II. Abdülhamid Dönemi'nde Amasya Sancağı (Sosyal, Ekonomik, İdarî ve Demografik Yapı) (Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017), 179. — “Dersi Tamam Türbesi”.

Rotada devam et

Su ve Şifa · 8. durak / 11