Adım Adım Amasya

Şehrin eserleri · Cami

Küçük Ağa Camii

Bu caminin vakfiyesi duruyor. İçinde hocanın kimseden para almayacağı da yazılı, temizlikçinin kuyunun ipini yenileyeceği de.

1495 Şamlar Mahallesi Kuzey yaka
Küçük Ağa Camii: kare planlı harim, kiremit kaplı kubbe ve üç bölümlü son cemaat yeri
Küçük Ağa Camii. Varol Bulut Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-10).

“Küçük Ağa” bir yapı adı değil, bir lakap

Bu yapı kaynaklarda dört beş ayrı adla geçer ve ilk bakışta insan birkaç farklı yapı olduğunu sanır. Değil. Hepsi aynı külliyeyi anlatır; çünkü “Küçük Ağa”, külliyeyi yaptıran Kapı Ağası Ayas Ağa'nın lakabıdır.1, 2

Küçük Ağa Camiihalk arasında
Ayas Ağa Camiibânîsinin adıyla
Şamlar Camiibulunduğu mahalleden
Şamlılar Medresesimedresesi için
Medrese-i Ayasiyyevakıf kayıtlarında

Bir not: Kitap (s. 38) yapıyı Kapı Ağası Hüseyin Ağa'ya bağlar3 ve bunu kaynağı olan Kemaloğlu'nun tezinden alır.4 Ama elimizdeki dört ayrı kaynak bânînin Ayas Ağa olduğunda birleşiyor: Okudan bu vakfa ayrılmış müstakil bir makalede,1 Akgül doğrudan “Küçük Ağa olarak da bilinen kapı ağası Ayas Ağa” diyerek,2 Uzundal cami çizelgesinde,5 Oltulu ise künye fişinde.6

Karışıklığın sebebi büyük ihtimalle şu: Hüseyin Ağa, Büyük Ağa Medresesi'nin bânîsidir. Büyük Ağa ile Küçük Ağa yan yana durunca karışmış görünüyor.

📜 Belgeler ne diyor?

Burada önce başka bir cami vardı: Danişmendli Melik Gazi tarafından yaptırılmış bir yapı. Zamanla kullanılamaz hâle gelip yıkılınca, yerine Ayas Ağa tarafından bir külliye inşa edildi.1, 3, 6

Külliye H. 900 / M. 1495 yılında kuruldu ve mektep, medrese ve camiden oluşuyordu.1 Vakfiyede Ayas Ağa, “Sultan II. Bayezid'in azadlısı” olarak tanıtılır.1

Cami kare planlıdır ve üzeri oluklu kiremit kaplı bir kubbe ile örtülüdür; kubbeye geçişte üçgenlerden yararlanılmıştır. Kuzeyde üç bölümlü bir son cemaat yeri bulunur.4 Medresenin, caminin kuzeyindeki avluyu çevreleyen dokuz hücresi vardır (kuzeyde altı, batıda üç); plan, tipik Osmanlı medresesi gibi bir ucu kısa U biçimindedir ve hücrelerin önünde mermer sütunlu bir revak vardır.7

Ve en önemlisi: bu külliyenin vakfiyesi günümüze ulaşmıştır.1 Aşağıdaki bölüm o belgeden.

Vakfiye ne yazıyor?

Bir vakfiye yalnızca “şunu yaptırdım” demez. Burada kimin çalışacağını, o kişide hangi niteliklerin aranacağını, ne iş yapacağını ve karşılığında ne alacağını tek tek yazar. 1495'te yazılmış bu belge, beş yüz otuz yıl sonra hâlâ okunabiliyor.1

3,027 g1 dirhem — hem ağırlık hem para birimi1
≈ 513 kg1 müd1
MerzifonÜcretlerin buğdayı oradaki köylerden geliyordu1

Şuna dikkat et: ücretler yalnız paradan ibaret değil. Her görevli Merzifon'daki köylerden hasat edilen buğdaydan pay alıyor.1 Yani Amasya'nın bir mahallesindeki mektebin hocası, kilometrelerce ötedeki bir tarlanın ürününe bağlanmış. Vakıf sistemi böyle işliyordu.

Oradayken şunlara bak

Künye

Yapım
H. 900 / M. 14951, 3, 5
Yaptıran
Kapı Ağası İyas (Ayas) Ağa — lakabı “Küçük Ağa”1, 2, 5, 6
Önceki yapı
Danişmendli Melik Gazi'nin camisi; yıkılınca yerine külliye kuruldu1, 3, 6
Külliyenin birimleri
Cami, medrese, mektep1
Diğer adları
Ayas Ağa Camii · Şamlar Camii · Şamlılar Medresesi · Medrese-i Ayasiyye1
Plan
Kare planlı harim, kiremit kaplı kubbe, üç bölümlü son cemaat yeri4
Medresesi
Dokuz hücre, bir ucu kısa U plan, mermer sütunlu revak7
Vakfiyesi
Günümüze ulaşmıştır1
Konum
40.658753, 35.8332952 — dış kaynaktan doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 38

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

  1. Muhammet Okudan, “Ayas Ağa Vakfı ve Amasya Küçük Ağa Külliyesi”, Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (Eylül 2025), 58-73; 58, 61-62. — Bu vakfa ayrılmış müstakil makale: külliyenin kuruluşu (H. 900 / 1495), adları, Melik Gazi'nin önceki camisi, vakfiyenin günümüze ulaşması ve kadro şartları.
  2. Öznur Akgül, Tarihi Varlıkların Sürdürülebilir Turizm Açısından İncelenmesi: Amasya Şehri Örneği (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020), 50. — “Küçük Ağa olarak da bilinen kapı ağası Ayas Ağa”.
  3. Kültürel Miras Boyutuyla Amasya (Amasya: Amasya Üniversitesi, BAP Projesi SEB-BAP25-0233, 2026), 38.
  4. Zeynep Kemaloğlu, Amasya Mihrabları (Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016), 149. — Caminin planı ve son cemaat yeri. Not: aynı sayfada bânî “Kapıağası Hüseyin Ağa” olarak verilir; kitabın dayandığı kayıt budur.
  5. Edip Uzundal, Sultan II. Abdülhamid Dönemi'nde Amasya Sancağı (Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi), 166. — Cami çizelgesi: “Şamlar / Ayas / Küçük Ağa Camii — 1495 — Kapı Ağası Ayas Ağa”.
  6. Ersel Oltulu, Amasya'nın Anıtsal Eserleri ve Hızır Paşa Külliyesi Restitüsyon ve Koruma Önerisi (İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006), 54. — “Melik Gazi tarafından yaptırılmış olan cami yıkılınca Kapu Ağası Ayas Paşa tarafından yaptırılmıştır.”
  7. Handan Aytekin, “Küçük Ağa Külliyesi”, Türkiye Turizm Ansiklopedisi (2020), turkiyeturizmansiklopedisi.com (Erişim 24 Eylül 2026). — Medresenin dokuz hücresi, U planı ve mermer sütunlu revakı. Çevrimiçi madde olduğu için sayfa numarası yoktur.