📜 Belgeler ne diyor?
Kale, stratejik ve müstahkem konumu nedeniyle Tunç Çağı'ndan Osmanlı dönemi
sonlarına kadar savunma amacıyla kesintisiz olarak kullanılmıştır.2
İlk inşasının M.Ö. 3200'lerde yapıldığı düşünülmektedir.3
Kaynaklarda Harşena Kalesi, Yukarı Kale, Kale-i Bâlâ, Muşalem ya da
Kal'a-i Kahkaha-yı Rum adlarıyla anılır.4, 5
Kapsadığı alan bakımından üç bölüme ayrılır — Hatuniye Mahallesi, Kızlar Sarayı
ve asıl kale;6 mimari olarak ise Enderun Kalesi (Aşağı/İç Kale) ve
Harşena Kalesi (Yukarı Kale) olmak üzere iki ana kısımdan oluşurdu.7, 8
Mithradates'in Romalılara yenilmesinin ardından Pompeius tarafından
yıktırılmış, sonra Romalılar tarafından onarılmıştır.8
Kale içinde yalnızca asker yoktu. İnce surların içinde hizmetkârların ve kale
kumandanının oturduğu kerpiç evler bulunurdu.7 Ayrıca eski
tarzda bir saray, Yıldırım Han Camii (Hristiyanların çıkarılmasından sonra
camiye dönüştürülen Andre Kilisesi), medrese, zaviye, imarethane, iki hamam,
zindanlar, barut depoları, buğday ambarları, sarnıçlar ve su kuyuları vardı.9
🗣️ Halk ne anlatır?
Anlatıya göre Harşena Kalesi yapılırken taşlar, geyiklerin koşulduğu
kızaklarla çekilmiştir.
Bu anlatıyı derleyen Mustafa Güler'in kendi notu da kayda değer — o da hükmü
okuyucuya bırakıyor:
“Biz bunun doğrudur veya yanlıştır yargısını yapmıyoruz. Ancak o zaman taşların
insanlar tarafından yapılsa bile çekilmeleri ve oraya çıkarılmaları bir efsaneye
dayanmaz mı?”10
Kırkların dağı. Kalenin yukarısındaki tepeye bugün Kırklar Dağı
denir. Güler'in aktardığı söylentiye göre kaleyi kuşatan Türk savaşçıları bir
gece yanlarına getirdikleri kırk keçinin boynuzlarına birer mum dikip
yakar. Işıklar içinde, garip sesler çıkararak kaleye yürüyen askerleri ve
keçileri gören kaledekiler şaşırıp teslim olur; bu arada kırk şehit verilir.
Dağın adının bu kırk şehitten ya da bu savaş hilesinden geldiği söylenir.10
Amasya'da derlenen bir başka anlatıda fethe kırk kişi katılır. Kale
alınınca otuz dokuzu kaleden aşağı atlar ve uçar; biri cesaret edemez. Bunu
gören, kalede yaşayan bir Hristiyan kendini aşağı bırakır: o da uçmaya
başlar ve kırklara karışır.
1
Güler'in yazdığına göre Hıdırellez gününde Kırklar Dağı'na ziyarete çıkılır;
her yıl 6 Mayıs'ta kutlanan bu gelenek bir “İlkbahar Günü”dür, bolluğun ve
bereketin günü.10
Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir. Güler geyik anlatısına şu
notu da düşer: “Anadolu'da bütün kaleler böyle yapılmıştır.”10