Adım Adım Amasya

Şehzadeler Rotası · 11. durak

Amasya Kalesi

Harşena Dağı'nın tepesinde, beş bin yıldır aynı işi gören bir yapı. Kimin yaptırdığı hâlâ tartışılıyor.

Tunç Çağı'ndan Osmanlı'ya Harşena Dağı Kuzey yaka
Kar altında Amasya Kalesi: sırt boyunca uzanan yıkık surlar ve burçlar
Amasya Kalesi. TTK Arşivi (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-30).
Benim kentim, içinden İris ırmağının aktığı geniş ve derin bir vadide kurulmuştur. İnsan emeği ve doğa buraya hem kent hem de kale karakterini olağanüstü bir şekilde sağlamıştır. Çünkü burası yüksek ve çok sarp bir kaya olup dimdik ırmağa doğru iner… Bu tepeler iki tane olup doğal bir şekilde birbirlerine bağlıdırlar ve görkemli birer kule halinde yükselmektedirler.
Strabon (M.Ö. 64 – M.S. 21), Amasyalı coğrafyacı — kendi şehrini anlatıyor. “İris”, Yeşilırmak'ın antik adıdır.1

📜 Belgeler ne diyor?

Kale, stratejik ve müstahkem konumu nedeniyle Tunç Çağı'ndan Osmanlı dönemi sonlarına kadar savunma amacıyla kesintisiz olarak kullanılmıştır.2 İlk inşasının M.Ö. 3200'lerde yapıldığı düşünülmektedir.3

Kaynaklarda Harşena Kalesi, Yukarı Kale, Kale-i Bâlâ, Muşalem ya da Kal'a-i Kahkaha-yı Rum adlarıyla anılır.4, 5 Kapsadığı alan bakımından üç bölüme ayrılır — Hatuniye Mahallesi, Kızlar Sarayı ve asıl kale;6 mimari olarak ise Enderun Kalesi (Aşağı/İç Kale) ve Harşena Kalesi (Yukarı Kale) olmak üzere iki ana kısımdan oluşurdu.7, 8

Mithradates'in Romalılara yenilmesinin ardından Pompeius tarafından yıktırılmış, sonra Romalılar tarafından onarılmıştır.8

Kale içinde yalnızca asker yoktu. İnce surların içinde hizmetkârların ve kale kumandanının oturduğu kerpiç evler bulunurdu.7 Ayrıca eski tarzda bir saray, Yıldırım Han Camii (Hristiyanların çıkarılmasından sonra camiye dönüştürülen Andre Kilisesi), medrese, zaviye, imarethane, iki hamam, zindanlar, barut depoları, buğday ambarları, sarnıçlar ve su kuyuları vardı.9

🗣️ Halk ne anlatır?

Anlatıya göre Harşena Kalesi yapılırken taşlar, geyiklerin koşulduğu kızaklarla çekilmiştir.

Bu anlatıyı derleyen Mustafa Güler'in kendi notu da kayda değer — o da hükmü okuyucuya bırakıyor:

“Biz bunun doğrudur veya yanlıştır yargısını yapmıyoruz. Ancak o zaman taşların insanlar tarafından yapılsa bile çekilmeleri ve oraya çıkarılmaları bir efsaneye dayanmaz mı?”10

Kırkların dağı. Kalenin yukarısındaki tepeye bugün Kırklar Dağı denir. Güler'in aktardığı söylentiye göre kaleyi kuşatan Türk savaşçıları bir gece yanlarına getirdikleri kırk keçinin boynuzlarına birer mum dikip yakar. Işıklar içinde, garip sesler çıkararak kaleye yürüyen askerleri ve keçileri gören kaledekiler şaşırıp teslim olur; bu arada kırk şehit verilir. Dağın adının bu kırk şehitten ya da bu savaş hilesinden geldiği söylenir.10

Amasya'da derlenen bir başka anlatıda fethe kırk kişi katılır. Kale alınınca otuz dokuzu kaleden aşağı atlar ve uçar; biri cesaret edemez. Bunu gören, kalede yaşayan bir Hristiyan kendini aşağı bırakır: o da uçmaya başlar ve kırklara karışır.1

Güler'in yazdığına göre Hıdırellez gününde Kırklar Dağı'na ziyarete çıkılır; her yıl 6 Mayıs'ta kutlanan bu gelenek bir “İlkbahar Günü”dür, bolluğun ve bereketin günü.10

Bu bölüm halk anlatısıdır, belge değildir. Güler geyik anlatısına şu notu da düşer: “Anadolu'da bütün kaleler böyle yapılmıştır.”10

👁️ Tanıklar ne gördü?

1838 · Helmuth von Moltke. Osmanlı ordusunda görevli Prusyalı subay, Amasya'yı ilk gördüğü anı ömrümde gördüğüm en apayrı ve en güzel manzara diye anlatır. İç kaleye çıktığı gün bayramdır: Bütün kadınlar arkalarında en keskin alaca renkli elbiseleriyle hamamlardan geliyorlardı. Kalenin önünde küçük havan topları ateşlendi, top sesleri vadilerde ihtişamla yankılanıyordu. Moltke ve arkadaşları da şenliğe katılmak için tabancalarını ateşler.11

Kalede bir de yaramazlık yaparlar: kayalıktan kocaman bir taşı aşağı yuvarlarlar. Taş gök gibi gürleyerek doğruca şehre yönelir. Fena halde korktuk der Moltke; taş, 150 poundluk bir bomba gibi bütün damları delip geçecektir. Bereket versin ki taş birçok parçalara dağıldı ve eski, harap olmuş bir hamama düştü.11

Eski Ramazanlar · Osman Fevzi Olcay. Olcay'ın hatıralarına göre Ramazan'da her gün ikindiden iftara kadar kalede davul ve kırnata eşliğinde oyun havaları çalınırdı. İftar topunun sesi Ziyere Mahallesi'ne, yani Ziyaret Kasabası'na kadar giderdi. Sahurdan önce yine kalede davul çalınır; imsak topunu atan topçu, fenerini yakıp kaleden şehre inerdi.12

Moltke'nin sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden aktarılmıştır.

Kaleyi kim yaptırdı?

Kaynaklar anlaşamıyor. Bu sayfada taraf tutulmuyor; üç görüş de olduğu gibi veriliyor.13, 14, 15

Arap tarihçileri Kaleyi Harşena adlı bir komutan yaptırmıştır — dağın adı da buradan gelir.
Batılı tarihçiler Kaleyi Pontus Kralı Mithradates yaptırmıştır.
Evliya Çelebi Bu heybetli yapı antik “Amelika” kavmine ait olabilir.

Evliya Çelebi kaleyi anlatıyor

Canlandırma
Evliya Çelebi 1611–1682 (?) · Elli yılda on ciltlik Seyahatnâme
EVLİYA ÇELEBİ

Devam etmek için kutuya dokun

Bu bir canlandırmadır. Anlatılanların tamamı Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'deki Amasya Kalesi tasvirinden gelir;16 sadeleştirildi, hiçbir bilgi eklenmedi. Görsel, yapay zekâyla (Google Gemini) üretilmiş bir canlandırmadır; bağlantı yavaşken yerine 17. yüzyıl kıyafetinden esinlenerek ayrıca çizilmiş bir resim görünür. Ses, yapay zekâyla (ElevenLabs) üretilmiştir; tarayıcı bu dosyaları çalamadığında cihazınızın kendi makine sesi okur. Kimsenin gerçek sesi değildir.

Evliya yine abarttı mı?

Bu soruyu sormak zorundayız, çünkü Evliya'nın sayıları bazen tutmaz. Ve bu sayfada tuttuğu ve tutmadığı yerleri birlikte gösteriyoruz.

Tutmadığı yer Evliya, Amasya sancağının kazalarını ve nahiyelerini sayar. Bu liste 1642 tarihli Amasya Sancağı Tapu Tahrir kayıtlarıyla uyuşmuyor. Örnek: Evliya'nın kaza merkezi dediği Bulak, defterde üç yüz nüfuslu bir köy.16
Tuttuğu yer Kalenin altının mağaralarla dolu olduğunu yazar — bu doğru: kalenin altındaki kayalık bugün de oyuklarla dolu, en bilinenleri Kralkaya Mezarları. Bu mağaralara Celâlî isyanları sırasında halkın sığındığını da ekler.

Neden hâlâ okuyoruz? Çünkü Evliya yalnız ölçü vermiyor; bir şehrin kendisini nasıl gördüğünü kaydediyor. Kaleye “Ferhat işi” demesi, kalenin kim tarafından yapıldığını değil, 17. yüzyıl Amasyalısının kaleyi hangi hikâyeye bağladığını anlatır — ve bu da bir belgedir.

Kimler onardı

Kale hiçbir zaman tek bir devrin eseri olmadı. Her hâkim olan onardı, ekledi.13

💧 Cilanbolu ve dönmeyen dalgıç

Harşena Kalesi'nin orta yerinde, büyük kapının hizasındaki yüksek yerde bir kuyu vardır: Cilanbolu. Güneyden kuzeye doğru iner, yüz elli kadar basamakla aşağıya gidilir. Girişi geniş ve yuvarlaktır; önce kârgir olarak başlar, daha aşağılarda kayaların oyulması biçiminde devam eder. Daha derinlerde merdivenler tahribat sonucu kaybolmuştur.17

Vâzıh Efendi (1764–1831), Amasya'nın ilk şehir tarihini yazan âlim, bu kuyuyla ilgili bir olayı kaydeder. Vali Mikdad Ahmet Paşa, suyun nereden girip nereye çıktığını merak eder ve bir dalgıç bulur. Dalgıcın şartı şudur:

“Efendim, ben bu kuyuya girerim. Sudan sağ salim çıkarsam, fazlasıyla ücretimi vereceğinizden şüphem yoktur. Fakat sağ salim dönemeyebilirim. Onun için diyetimi şimdi veriniz ki onu varislerime miras hukukuna göre bizzat kendi elimle taksim edeyim. Ancak bundan sonra suya dalayım.”

2500 kuruşta anlaşırlar. Adam parayı mirasçılarına kendi eliyle paylaştırır, sonra dalar.

“Ancak gidiş o gidiş!”

Hiç olmazsa cesedi suyun üstüne ya da ırmağa çıkar umuduyla gece gündüz uzunca bir süre beklerler. Görülmez. Vâzıh Efendi olaydan şu sonucu çıkarır: suyun çıkışına bir adam sığabilmektedir, fakat bu suyun nereye gittiği bilinmemektedir.18

Bu bir efsane değil, Vâzıh Efendi'nin kaydettiği bir olaydır. Yine de tek kaynağa dayanır.

Oradayken şunlara bak

Künye

İlk inşa
M.Ö. 3200 civarı (Tunç Çağı)3
Yaptıran
Tartışmalı — yukarıya bakın13, 14, 15
Diğer adları
Harşena Kalesi, Yukarı Kale, Kale-i Bâlâ, Muşalem, Kal'a-i Kahkaha-yı Rum4, 5
Bölümleri
Hatuniye Mahallesi · Kızlar Sarayı · asıl kale6
Konum
40.655211, 35.827452 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 61

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Tuğrul Balaban, Amasya Efsane, Menkabe ve Memoratları (Amasya: Amasya Valiliği, 2014), 7, 130, 609. — Strabon'dan aktarılan şehir tasviri (7); anlatı 168, “Amasya Kalesi (II)”: fethe katılan kırk kişi ve kırklara karışan Hristiyan (130, 609; kaynak kişiler Süleyman Nazif Can, Amasya-Merkez, ve İsmet Yıldızeli, Amasya-İlyas).
  2. E. Emine Naza-Dönmez, “Amasya Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı Kazılarında Ele Geçen Altın Memluk Sikkeleri Üzerine Düşünceler”, Türk Tarih Kurumu, 623.
  3. Atlıhan Onat Karacalı, “Amasya Kentinde Yapılı Çevrenin Tarihsel Gelişimi Üzerine Bir Değerlendirme”, The Journal of Academic Social Science Studies 14/87 (Kış 2021), 174.
  4. Mehmet Fatih Becerik, XIX. Yüzyıl Ortalarında Amasya Şehrinin Sosyo-Ekonomik Yapısı (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022), 21.
  5. Şenol Susoy, Millî Mücadele Yıllarında Amasya (İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008), 1.
  6. E. Emine Naza-Dönmez, “Amasya Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı Kazısı 2010 Yılı Sonuçları”, 33. Kazı Sonuçları Toplantısı C. IV (Ankara, 2012), 267-282.
  7. Merve Karakulak, XVIII. Yüzyılın İkinci Yarısında Amasya'nın Gündelik Hayatı (Şer'iyye Sicillerine Göre) (Ordu: Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022), 36, 37.
  8. Ahmet Caner Çatal, 19. Yüzyılın İkinci Yarısında Amasya Şehri'nin Demografik Yapısı ve İskân Siyaseti (Niğde: Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009), 8, 9.
  9. Önder Duman – İbrahim Serbestoğlu, “Amasya”, Türklerde Çevre ve Şehircilik, Cilt II: Medeniyetimizi Yaşatan İller, ed. Yusuf Küçükdağ vd. (Ankara: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, 2023), 33-34.
  10. Mustafa Güler, Amasya Efsaneleri (Amasya: Eser Ofset, 1996), 34-35. — “Kırklar (Harşene) Dağı ve Efsanesi” bölümü: kale taşlarının geyiklerle çekilmesi anlatısı ve Güler'in kendi ihtirazı; Kırklar Dağı adı, kırk keçi ve mumlar söylentisi, Hıdırellez ziyareti.
  11. Helmuth von Moltke, Moltke'nin Türkiye Mektupları, çev. Hayrullah Örs (İstanbul: Remzi Kitabevi, 3. Basım, 1999), 175-180; naklen Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 147-149. — Tuzcu'nun Moltke tanıtımı (147) ve “Amasya - Taş Odalar” başlıklı, Sivas, 10 Mart 1838 tarihli mektup: şehrin ilk görünüşü, iç kaleden bayram manzarası, kaleden yuvarlanan taş.
  12. Osman Fevzi Olcay, Amasya Hatıraları (Bildiklerim, Gördüklerim, İşittiklerim) (Amasya: Amasya Belediyesi, 2009), 122. — Ramazan'da kaledeki davul ve kırnata, iftar ve imsak topları.
  13. Fuat Er, XV. ve XVI. Yüzyılda Amasya (Elazığ: Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009), 32.
  14. Fatih Kertil, Büyük Selçuklu Döneminden Osmanlı Yönetimine Kadar Amasya Tarihi (Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014), 13.
  15. Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 65.
  16. Evliya Çelebi, Seyahatnâme, naklen Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 65-67. — Kalenin tasviri; ayrıca Tuzcu'nun, Evliya'nın kaza-nahiye listesinin 1642 tarihli Amasya Sancağı Tapu Tahrir kayıtlarıyla uyuşmadığını belirten notu.
  17. Amasya Valiliği, Amasya Şehir Rehberi (Amasya: Amasya Valiliği, 2013), 48-49. — “Cilanbolu Kuyusu” bölümü: “Harşena Kalesi'nin orta yerinde, büyük kapının hizasında… Yüz elli kadar basamakla aşağıya inilir.”
  18. Mustafa Vâzıh Efendi, Amasya Fetvâları ve İlk Amasya Şehir Tarihi (Belâbilü'r-Râsiye fî Riyâz-ı Mesâili'l-Amâsiyye), haz. Ali Rıza Ayar – Recep Orhan Özel (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2. Basım, 2011), 7-8.

Rotada devam et

Şehzadeler Rotası · 11. durak / 14

Antik İzler · 7. durak / 12