Adım Adım Amasya

Şehzadeler Rotası · 12. durak

Amasya Bedesteni

Kubbeleri söküldü, yerine yapılan çatı çöktü, yıllarca üstü açık kaldı, yarısı yıkıldı. Beş yüz yıl sonra hâlâ ayakta.

1483 Kapı Ağası Hüseyin Ağa Çarşı
Amasya Bedesteni: iki büyük kurşun kubbe, kör kemerli taş beden duvarları, önünde çarşı tezgâhları
Amasya Bedesteni. Kültür Portalı (Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, Fotoğraf-32).

Yapının kendi kitabesi

“…bina hayırlar sahibi ve muttaki Abdulmuinoğlu Hüseyin Ağa tarafından yaptırılmıştır. O Kapı Ağası diye bilinir. Denizlerin ve karaların hâkimi, sultan oğlu sultan, Sultan Muhammed Han'ın oğlu Bayezid Han'ın mülkünü ve saltanatını, devlet yönetimi süresince yıkılmaktan korusun. Birçok iyilikleri ve bağışları hürmetine, yüce Allah gufranıyla onu mükâfatlandırsın.”

H. 888 / M. 1483

Kitabe metninin çevirisi1

📜 Belgeler ne diyor?

Bedesten, 1483 yılında II. Bayezid'in kapı ağalarından Hüseyin Ağa tarafından, vakıflarına gelir sağlamak amacıyla yaptırılmıştır.2 Aynı Hüseyin Ağa, rotanın bir başka durağı olan Büyük Ağa Medresesi'nin de bânisidir.

Yapı, Klasik Dönem Osmanlı bedestenlerinin plan özelliklerini taşır ve eğimli bir araziye inşa edilmiştir. Kuzey-güney doğrultusunda yaklaşık 36,75 × 34,94 metre ölçülerindedir.1

Planı değişti. Bedestenin özgün hâli dikdörtgen planlıydı; 1950'de büyük bir kısmı yıktırıldığı için bugün kare plana sahiptir.1 Yani bugün gördüğün oran, yapının kendi oranı değil — yıkımın bıraktığı orandır.

👁️ Tanıklar ne gördü?

1645 · Evliya Çelebi. Amasya'da her sınıf esnaftan usta çoktur, ama en meşhurları terzileri ve hallaçlarıdır (hallaç: yünü, pamuğu yayla atıp yumuşatan usta): Hallacı, yayını eline alıp, yirmidört usulde tokmak vurduğu vakit, adam hayran olur. Evliya bir de şunu ekler: Berber civanları, helvacı civanları gayet meşhur ve sanatkârlardır.3

1781 · Domenico Sestini. Eski para koleksiyoncusu İtalyan gezgin Amasya'da iki gün kalır ve bir şeye içerler: Bedesten ve hanlarda bulunan pek çok kuyumcu, Amasya'ya gelen Frenklerin (Avrupalıların) antik para ve madalyon satın aldıklarını bildiklerinden çok kötü durumdaki para ve madalyonların fiyatını çok yüksek tutuyorlar. Koleksiyoncunun şikâyeti, kuyumcuların da işini bildiğini gösteriyor.3

1861 · Georges Perrot. Fransız arkeolog, şehrin medreselerinin vakıf gelirlerini sayarken bedesten içindeki dükkânlarını da anar.3 Bedesten zaten bunun için yapılmıştı: vakıflara gelir sağlamak için.2 Perrot'nun medreseler üzerine sözleri Büyük Ağa durağında →

Seyyahların sözleri Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çevirilerden aktarılmıştır.

Evliya Çelebi çarşıyı anlatıyor

Canlandırma
Evliya Çelebi 1611–1682 (?) · Elli yılda on ciltlik Seyahatnâme
EVLİYA ÇELEBİ

Devam etmek için kutuya dokun

Bu bir canlandırmadır. Anlatılanların tamamı Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'de şehrin çarşısını ve bedestenini andığı yerden, Ali Tuzcu'nun derlemesindeki Türkçe çeviriden gelir;3 sadeleştirildi, hiçbir bilgi eklenmedi. Görsel, yapay zekâyla (Google Gemini) üretilmiş bir canlandırmadır; bağlantı yavaşken yerine 17. yüzyıl kıyafetinden esinlenerek ayrıca çizilmiş bir resim görünür. Ses, yapay zekâyla (ElevenLabs) üretilmiştir; tarayıcı bu dosyaları çalamadığında cihazınızın kendi makine sesi okur. Kimsenin gerçek sesi değildir.

Ramazan'da helva kaç akçe?

Resmî makamların bir mal için belirlediği fiyata narh denir. Amasya'nın 1652-1654 yıllarına ait mahkeme kayıtlarına göre, Ramazan'ın on beşinde (9 Ağustos 1653) badem helvası 16, ceviz helvası 12, makuş helvası 12 akçeydi.4

Makuş helvası nedir? Kayıtta adı ve fiyatı var, tarifi yok. Kayıtları inceleyen Ebru Keten'e göre yerel bir helva ya da yerel bir tatlı olması kuvvetle muhtemeldir.4

Beş yüz yılda neler geçti

Bu yapının hikâyesi bir ayakta kalma hikâyesidir.2

“Neredeyse 500 yıldır her şeye rağmen ayakta kalmayı başarabilmiş yaşlı duvarlar yeniden hayat bulmuştur.”2

Oradayken şunlara bak

Künye

Yapım
H. 888 / M. 1483, kitabesine göre1
Yaptıran
Abdulmuinoğlu Hüseyin Ağa — Kapı Ağası1
Amacı
Vakıflarına gelir sağlamak2
Ölçü
Yaklaşık 36,75 × 34,94 m1
Plan
Özgünü dikdörtgen; 1950 yıkımından sonra kare1
Son restorasyon
1971, Vakıflar Genel Müdürlüğü2
Konum
40.651113, 35.831739 — OpenStreetMap'ten doğrulandı
Kitapta
Kültürel Miras Boyutuyla Amasya, s. 63

📍 Haritada aç 🚶 Google ile yol tarifi 🚶 Yandex ile yol tarifi

Kaynaklar

Bu sayfadaki her olgusal bilgi aşağıdaki kaynaklardan birine dayanır.

  1. Gülname Kübra Çelebi, Amasya'da Bulunan Ticaret Yapıları (Ordu: Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023), 28. — Bedesten kitabesinin çevirisi, plan ve ölçüler.
  2. Amasya Valiliği, Amasya Şehir Rehberi (Amasya: Amasya Valiliği, 2013), 38-39.
  3. Ali Tuzcu, Seyahatnâmelerde Amasya (Amasya: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2007), 70-72, 79, 83, 226. — Evliya Çelebi'nin Amasya esnafı, çarşıları ve bedesteni (70) ve esnafı üzerine sözleri (71-72); Domenico Sestini'nin 18-20 Mayıs 1781 ziyareti (79) ve kuyumcular üzerine gözlemi (83); Georges Perrot'nun medrese vakıfları üzerine gözlemi (226).
  4. Ebru Keten, 10 No'lu Amasya Şer'iyye Siciline Göre Amasya'nın İki Yılı: 1652-1654 Yılları Arasında Amasya'nın Sosyal ve Ekonomik Tarihi (Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021), 32, 107-108. — Narhın tanımı (32); 1653 yılına ait helva fiyatları tablosu ve makuş helvası üzerine not (107-108).

Rotada devam et

Şehzadeler Rotası · 12. durak / 14

Yalıboyu · 4. durak / 9